Wołyńskie, powiat Łuck, Ołyka  mapa 1:75 000

PN -  ZACH Czeremoszno, Hulewicze, Mielnica, Werchy	PN -  WSCH Horodok, Kolki, Komarów, Lisowo, Sokul
PD -  ZACH Łuck, Radomyśl, Rożyszczów, Szepiel, Torczyn, Woronczyn	PD - WSCH Bołgoszeja, Horodyszcze, Kiwerce, Łuck, Młynów, Ołyka, Poddubcy

Miejscowość na Wołyniu , 21 kilometrów na południowy wschód od Łucka, niegdyś stolica księstwa, od XVI wieku do 1945 roku siedziba ordynacji Radziwiłłów.

Ołykę założył w XVI w. Piotr Montygerdowicz, wojewoda trocki. którego wnuczka wniosła dobra ołyckie Radziwiłłom. Jej wnuk, Mikołaj Radziwiłł "Czarny" (1515-65), marszałek wielki litewski, kasztelan wileński, wybudował pierwszy zamek (1554) w Ołyce.

Pierwszy zamek powstał (1564) na płaskim terenie, wśród rozlewisk rzeczek Miłowiczki i Putyłówki. Jego właściciel - Mikołaj "Czarny" Radziwiłł otrzymał od cesarza Karola V tytuł "księcia na Ołyce i Nieświeżu", potwierdzony przez króla Zygmunta Augusta.

Zamek został rozbudowany (1640) i umocniony przez Albrychta Stanisława Radziwiłła (1595-1656), kanclerza wielkiego litewskiego. Powstał wielka, regularna twierdza bastionowa, założona na planie zbliżonym do kwadratu z fosą wypełnioną wodą i mostem zwodzonym. W XVII wieku posiadał liczną załogę i miał 202 armaty dla obrony.

Gdy zamek utracił obronne znaczenie, gruntownej przebudowy zamku (zakończonej w 1760 roku) na barokową rezydencję pałacową dokonał Michał Kazimierz Radziwiłł. Duży dziedziniec palacowy był czterokrotnie większy od dziedzińca wawelskiego.

Ołyka stała się, obok Nieświeża jedną z najpotężniejszych rezydencji Radziwiłłów.

Gdy miasto zostało zagrabione w II rozbiorze Polski (1793) przez Rosję, rosyjski pułkownik Lew P. Wittgenstein, adiutant cara Aleksandra I otrzymał majątek w Ołyce.

W XIX w. miasteczko było ważnym centrum handlowym guberni wołyńskiej, większym nawet od Łucka. Spruszczeni Radziwiłłowie jednak zaniedbywali Ołykę. "Ołyka oprócz zamku nie jest piękna, ale ma dość wiele dawnych budowli i pamiątek" - napisał Józef Ignacy Kraszewski.

Rozwój Ołyki spowolniło przeprowadzenie linii kolejowej w odleglości 12 kilometrów od miasta.

Przed kompletną dewastacją w drugiej połowie XIX wieku uchroniły rezydencję starania Marii de Castellane, żony Antoniego Radziwiłła oraz Ferdynanda Radziwiłła z Antonina w Księstwie Poznańskim, ordynata ołyckiego.

Ks. Ferdynand Radziwiłł (+ 1922) były prezes Koła Polskiego w Berlinie, poddał zamek gruntownej restauracji (zakończonej w 1914 r.) którą kierował Z. Gorgolewski, budowniczy teatru miejskiego we Lwowie. Wokół odnowionego zamku powstało wielkie gospodarstwo rolne (42 tys. hektarów).

Michał Radziwiłł (syn Ferdynanda) o dość awanturniczym charakterze, pozbyl się rodzeństwa i odziedziczył ordynację ołycką. Podczas I wojny swiatowej ożenił się z Rosjanką - Marią Bienardaki, pierwszą miłością Marcela Prousta, która stała się pierwowzorem Gilberty w powieści "W poszukiwaniu straconego czasu". (Ponoć jej babki były protoplastkami pozytywnych bohaterek "Martwych dusz" Mikołaja Gogola). Proust miał przez znajomego odwiedzającego Ołykę, niejednokrotnie wypytywać o swoją dawną ukochaną.

Bogaty zbiór dzieł sztuki, pamiątek historycznych, stylowych mebli, portretów Radziwiłłów, makat i gobelinów, biblioteka i zbrojownia zostały zrabowane podczas I wojny światowej i wywiezione do Rosji.

W II Rzeczypospolitej miasteczko liczyło 4,5 tys. mieszkańców Ostatnim ordynatem ołyckim był syn Ferdynanda, książę Janusz Radziwiłł. Wielki wysiłek włożony w modernizację zamku zniweczyły wojska sowieckie, które okupowały Ołykę po agresji 17 września 1939 roku.

Ks. Janusz Radziwiłł był liderem konserwatywnego Związku Polskiego Przemysłu, Górnictwa, Handlu i Finansów "Lewiatana" (reprezentującego interesy polskiego kapitału), przewodniczył komisji spraw zagranicznych Senatu, w którym reprezentował (1935-39) środowiska ziemian.

Był autorem przebudowy (1922-29) pałacu w Nieborowie. Znany z dystansu wobec obozu sanacyjnego po aresztowaniu zdecydowanie odrzucił (1939) ofertę współpracy NKWD, więziony (1939, 1945-47) przez sowieckie służby bezpieczeństwa, a od paździenika do grudnia 1944 roku przetrzymywany był przez hitlerowców w więzieniu w Berlinie. Po śmierci żony, Anny z Lubomirskich w Krasonogorsku uwolniony przez Sowietów (1947), zamieszkał w Warszawie (zm. 1967).

Jego syn, Edmund z żoną Izabelą jeszcze w II Rzeczypospolitej założyli w Ołyce spółdzielnię mleczarską, przedszkole. Podczas wojny walczył w ruchu oporu w łowickim okręgu Armii Krajowej.

W częściowo odremontowanym (1976) pałacu Radziwiłłów znajduje się obecnie szpital psychiatryczny. Wspomnieniem po czasach świetności w Rzeczypospolitej są też dwa kościoły pw. Trójcy Przenajświętszej oraz św. Piotra i Pawła oraz polskie groby na wpół zrujnowanym cmentarzu.

Od 1991 roku miasto na Ukrainie.

Wydrukuj stronę