Nowogródek, ruiny zamku, widok z pocz.XX w.
Nowogródek, cerkiew św.Gleba i Borysa, widok z pocz.XX w.
Nowogródek, meczet, widok z pocz.XX w.
Nowogródek,dom Adama Mickiewicza, widok z pocz.XX w.

Nowogródek,dom Adama Mickiewicza, widok z pocz.XX w.

Muzeum Adama Mickiewicza po raz pierwszy otwarto w 1938 roku, tuż po zakończeniu remontu rodzinnego domu Mickiewicza, który spłonął w 1881 roku, i odbudowany został sześć lat póĄniej. Zniszczone podczas wojny w czerwcu 1941 r. zostalo odbudowane w 1954 r.
Nowogródek, widok od północy, widok z pocz.XX w.
Nowogródek, widok od strony północnej, widok z pocz.XX w.
Nowogródek, widok od wschodu, widok z pocz.XX w.
Nowogródek, widok od strony wschodniej, widok z pocz.XX w.
Nowogródek, widok od wschodu, widok z pocz.XX w.

Nowogródek,Fara, widok z pocz.XX w.

Kościół farny, położony malowniczo u stóp Wzgórza Gedymina ze stojącymi na nim fragmentami ruin zamku. W tej świątyni król Władysław Jagiełło zawarł (czwarty i ostatni) ślub z Zofią (Sonką) Holszańską - matką polskich królów Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka. W tym kościele, na poczatku 1799 roku został ochrzczony Adam Mickiewicz, urodzony w pobliskim Zaosiu.
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 RUŚ CZARNA
 Nowogródzkie
 II Rzeczpospolita
NOWOGRÓDEK
łac. Parva Novogarda,
białor. Наваградак, Nawahradak
hebr. נובוגרודק - Nowogrodek


Nowogródzkie: pow. Baranowicze, Nowogródek, Nieśwież, Stołpce
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Baranowicze, Kraszyn, Miratycze, Rozwadowo, Stołowicze, Tuhanowicze, Zaosie

PN -  WSCH
Iszkołdź, Kłeck, Mir, Nieśwież, Nowy Świerżeń, Snów, Stołpce

PD -  ZACH
Chotynicze, Lipsk, Małowidy, Rozdziałowicze, Telechany

PD - WSCH
Dumajczyce, Deniskowicze, Hancewicze, Łysin, Malkowicze

Stolica i jeden z najstarszych grodów Rusi Czarnej, początkowo stolica niewielkiego księstwa ruskiego. 150 km na południowy wschod od Wilna, 150 km na zachod od Mińska, 170 km na wschód od Grodna, 500 km od Warszawy.

Założenie Nowogródka przypisywano kniaziowi kijowskiemu Włodzimierzowi Wielkiemu, niekiedy kniaziowi Jaropełkowi (1114). Wówczas prawdopodobnie powstała w grodzie cerkiew grecka Wniebowziecia Bogurodzicy.

Najazd Tatarów Batu-chana pod wodzą Kajdana (1241) spustoszył gród z okolicą. Gdy rozbici przez Tatarów kniaziowie ruscy utracili swą władzę, Nowogródek opanował książę litewski Erdziwiłł. Odbudował drewniany zamek i często w nim przebywał.

Wielki książe litewski Mendog [Mindaugas] (1240-63), doprowadził do zjednoczenia księstw litewskich. Podbił cała Ruś Czarną, a Nowogródek uczynił swą główną siedzibą i faktyczną stolicą Litwy. Jego władza była wciąż zagrożona - ze wschodu przez bratanków, obdarowanych wcześniej zdobycznymi ziemiami ruskimi, ktorzy sprzymierzyli się z księciem włodzimiersko-halickim Danielem i Tatarami. Z zachodu atakowali Krzyżacy, a z północy Zakon Inflancki Kawalerów Mieczowych.

We wrześniu 1252 roku na zamku nowogródzkim Mendog wraz ze swą żoną Martą przyjął chrzest w obrządku łacińskim. Za zgodą papieża Innocentego IV sakramentu udzielił biskup chełmiński Henryk Armakan w obecności biskupa Rygi Alberta i Wielkiego Mistrza Zakonu Inflanckiego Andrzeja von Stücklanda. Rok póĄniej (1253) Mendog koronował się na króla Litwy. W 1260 roku powrócił jednak do pogaństwa.

Po podbojach Mendoga granice Litwy sięgnęły DĽwiny, Prypeci i Bugu. Często przebywający na wyprawach, poza stolicą Mendog mianował namiestnikiem Nowogródka swojego syna Wojsiełka (Vaiąelga).

Mendog zginął (1263) w wyniku spisku książąt, być może korzystających z pomocą syna Wojsiełka (panującego w latach 1265-67), który miał póĄniej pokutować w wybudowanym przez siebie monastyrze w Połoneczce, a następnie w Ławryszewie nad Niemnem.

Na pamiątkę panowania Mendoga sąsiadujące z zamkiem wzgórze nazwano jego imieniem. Według legendy na tej górze pochowany został Mendog siedzący na złotym tronie. Po latach powstał tu cmentarz z murowaną kaplicą na szczycie, Pozostałe po wycince lasu krzaki były opisane przez Adama Mickiewicza w IV Księdze "Pana Tadeusza", jako gaj Mendoga. Syn Mendoga Wojsiełk uważany jest za fundatora drugiej cerkwi greckiej św.Borysa i Gleba

W 1274 roku orda Tatarów wespół ze sprzymierzonymi książętami ruskimi zza Dniepru pod wodzą Jaruna i księcia halickiego obległy Nowogródek.NajeĄdĄcy musieli jednak poprzestać na spaleniu przedmieści. Na wieść o zbliżaniu się wojsk litewskich odstąpili od oblegania grodu.

Za panowania wielkiego księcia Witenesa, Nowogródek został ponownie oblężony (1314) przez Krzyżaków pod wodzą wielkiego mistrza Henryka von Plotzke, którzy spalili miasto. Obrońcy wytrwali w zamku. Gdy Krzyżakom skończyła się zrabowana żywność, musieli się wycofać, a po krwawej potyczce koło Krzywicz nad Niemnem, zdziesiątkowani powrócili na ziemie zakonne.

Staraniem wielkiego księcia Giedymina powstała (1317) odrębna prawosławną metropolię litewska, zatwierdzona przez cesarza bizantyjskiego Andronika, składająca się z jednego arcybiskupstwa ze stolicą w Nowogródku, obejmującego Ruś Czarną i ziemię mińską. Wobec niechęci ruskiej hierarchii kościelnej, pragnącej utrzymać jedność cerkwi prawosławnej metropolia po paru latach zanikła. Giedymin miał też ufundować klasztof franciszkanow (1323).

Podpisanie w pobliskim Krewie unii polsko-litrewskiej (1385) oraz ślub księcia litewskiego Jagiełły z polską królową Jadwigą miały już wkrótce zaowocować ustaniem wojen i najazdów.

Jeszcze tylko dwukrotnie Nowogródek zaatakowali Krzyżacy. Pod wodzą wielkiego mistrza Konrada von Wallenroda napadli gród (1391) i spalili miasto, nie zdobywając zamku. Trzy lata potem Krzyżacy ponowili najazd (1394). Mieszkańcy Nowogródka sami spalili miasto i schronili się do zamku, którego Krzyżacy zdobyć nie zdołali - splądrowali więc okolice. Prawdopodobne jest, że przywiódł ich książę Witold przeciwny unii polsko-litewskiej, szukający wówczas oparcia w Zakonie.

Po ucieczce prawosławnego metropolity Kijowa do Moskwy wielki książę litewski Witold (chcąc uniknąc wpływu cara na swoje terytorium) usilnie zabiegał o odtworzenie odrębnej metropolii prawosławnej w Kijowie. Po śmierci metropolity Cypriana na jego następcę wyświęcono w Konstantynopolu Greka Focjusza (1408). Witold chciał go zatrzymać w Kijowie, ale mu się to nie udało, co doprowadziło do ostrego konfliktu między nimi. Focjusz de facto kontynuował wywożenie z Kijowa do Moskwy ikon i skarbów cerkiewnych.

Gdy synod biskupów prawosławnych (1415) odrzucił kandydaturę popieranego przez Jagiełłę i Witolda, Greka Grzegorza Camblaka na metropolitę litewskiego, Witold zwołał do Nowogródka sobór biskupów prawosławnych. Przybyli wówczas arcybiskup Połocka Teodozjusz oraz biskupi: chełmski, łucki, włodzimiersko-wołyński, czernihowski, smoleński i turowski a także archimandryci klasztorów. Sobór potwierdził usunięcie ze stolicy biskupiej Focjusza na zasadzie kanonów i 15 listopada w cerkwi Bogarodzicy na zamku nowogródzkim wybrał na metropolitę kijowskiego i Rusi Litewskiej Grzegorza Cemblaka.

Władza metropltarna Cemblaka nie utrzymała się długo i Witold był zmuszony do zawarcia porozumienia (1420) z Focjuszem, który go przeprosił, a Witold uznał go za metropolitę kijowskiego. Focjusz - zachowując tytuł metropolity moskiewskiego był tym samym niekwestionowanym metropolitę Wszechrusi. Wywiezieniu bezcennych relikwi Krzyża Świętego, mających ogromne znaczenie dla Moskwy roszczącej sobie prawa do tytułu "trzeciego Rzymu" zapobiegł biskup katolicki Andrzej, przewożąc je do Lublina. Dzięki staraniom króla Kazimierza Jagiellończyka metropolia kijowsko-litewska odrodziła się w 1458 roku.

7 lutego 1422 r., liczący już ponad 70 lat król Polski Władysław Jagiełło poślubił 17-letnią, słynącą z urody księżniczkę Sońkę Holszańską, która po przejściu na katolicyzm przyjęła imię Zofia. Małżeńtwo zawarte w farze nowogródzkiej pobłogoławił Maciej, biskup wileński. Mimo olbrzymiej różnicy wieku małżeństwo było szczęśliwe i zapewniło Jagielle długo oczekiwanych dziedziców - póĄniejszych królów: Władysława (zwanego póĄniej Warneńczykiem) i Kazimierza (Jagiellończyka)

W 1426 roku w Nowogródku, sędziwy wielki książę Witold powracając ze zwycięskiej wyprawy na Psków i Nowogród rozdał bojarom i rycerstwu zdobyczne dary.

Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu (1444) kolejne przywileje oraz uczynił dla miasta lokację.

Od 8 września 1448 r. Nowogródek był miejscem obrad walnego sejmu litewskiego, któreo celem było doprowadzenie do ugody z Koroną po nieporozumieniach na sejmie lubelskim (Litwini domagali się odrębności państwowej i zwrotu Podola, a Polacy dążyli do całkowitej unifikacji Litwy z Polską).

Za panowania Aleksandra Jagiellończyka Tatarzy kilkakrotnie napadali na Litwę (1503-04), ale Nowogródka nie udało im się zdobyć. Orda pod wodzą chana Byty-Gereja musiała się zadowolić splądrowaniem okolic Nowogródka. W 1504 r. w Nowogródku odbywała się rada senatorów litewskich, związanych z Michałem Glińskim, marszałkiem nadwornym litewskim i starostą bielskim, skonfliktowanym z wojewodą trockim Zabrzezińskim. Niespodziewania pod miastem pojawili się pod miastem Tatarzy. Wojewoda nowogródzki, Wojciech Gasztołd wspólnie z horodniczym Maskiewiczem zorganizowali skuteczną obronę zamku.

W 1505 roku orda Tatarów została kompletnie rozbita pod Kleckiem przez Michała Glińskiego i Tatarzy nie zapuszczali się już więcej na odległą od ich siedzib Ruś Czarną. W tych czasach według legendy z baszty zamkowej miano poprowadzić podziemny korytarz łączący zamek z jeziorem ŚwiteĄ. Krótko potem (styczeń 1507) Nowogródek został stolicą województwa, obejmującego powiaty nowogródzki, wołkowyski, słonimski oraz księstwo Słuckie.

26 lipca 1511 roku na sejmie w Brześciu Litewskim król Zygmunt I nadał Nowogródkowi lokację na prawie magdeburskim. W 1537 roku szlachta litewska zbiera sie w Nowogródku przed wyruszeniem pod Lwów na wyprawę wołoską, zakończoną "wojną kokoszą".

Po unii lubelskiej (1569) do rozwoju miasta przyczyniły się odbywające się tu od 1581 roku sesje "ruskiej" kadencji Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego. Obrady w Nowogródku odbywały się, co dwa lata (na przemian z Mińskiem), przez 22 tygodnie. Dopiero w 1775 roku przeniesiono sesje Trybunału do Grodna.

Na sesje sądowe oraz dla przegladania archiwów sądowych zjeżdżała licznie do Nowogródka szlachta. Archiwum trybunalskie znajdowało się w wieży Szczytowskiej zamku oraz w klasztorze dominikanów.

Jeszcze w XVI wieku w mieście powstały kolejne cerkwie greckie: Podwyższenia Krzyża Św., św. Mikołaja cudotwórcy, Zmartwychwstania Pańskiego, św. Jana, Św. Trójcy, św. Mikołaja męczennika, św. Paraskewii, św. Symeona.

W okresie silnego rozwoju reformacji Nowogródek jest świadkiem publicznych debat katolików z arianami (1609) oraz kalwinami (9 stycznia 1616 roku jezuita z Nieświeża, ks. Benedykt Brywilias dysputował z pastorem Janem Zygrowiuszem). Zbór kalwinski, powstały w połowie XVI wieku został zamknięty w 1618 roku.

Wraz z rozkwitem Nowogródka budowano nowe kościoły i klasztory; jezuitów (fundator -Moszyński został zanity przez najeĽdĽców rosyjskich w 1659 roku), bonifratrów (fundacji Kazimierza Lwa Sapiehy), bazylianek (1620) przy cerkwi unickiej fundacji Adama Chreptowicza, podkomorzego nowogródzkiego (w 1860 r. zabrany przez władze carskie na cerkiew prawosławną), unicka bazylianów (1636), franciszkanów (zabrany na cerkiew w 1845), dominikanek (skasowany po powstaniu styczniowym w 1863 r.) i dominikanów fundacji Krzysztofa Chodkiewicza, koniuszego litewskiego (do 1945 roku kościół parafialny, przy którymm prowadzono szkołę, do której uczęszczał Adam Mickiewicz. W kościele tym Jan Rudomina, kasztelan nowogródzki wzniósł marmurowy pomnik dziewięciu towarzyszy broni poległych pod Chocimiem w 1621 roku.

Od drugiej połowy XV w., mimo zakazu osiedlania się w centrach miast i ograniczeń w prowadzeniu handlu stopniowo rośnie liczba Żydów w Nowogródku. W końcu XVIII wieku należało do nich już 27% budynków.

Podczas wojen kozackich (1648-1654) oddziały Chmielnickiego najeżdżały okolice Nowogródka, pustosząc, mordując i grabiąc, Sprzymierzeni z nimi Tatarzy uprowadzili liczny jasyr. Kolejne inwazje - armii rosyjskiej Iwana Chowańskiego a w 1654 roku i szwedzka, rok póĽniej (1655) spowodowały olbrzymie straty. NajeĽdĽcy niszczyli to, czego nie potrafili zagrabić. Grabieże, zniszczenia wojenne i towarzyszące im choroby głód i ubóstwo spowodowały upadek gospodarki trwający blisko sto lat.

W 1676 roku kolejne dwa przywileje nadał król król Jan III Sobieski.

W końcu XVII wikeu dodatkowe straty spowodowała wojna domowa pomiędzy rodem Sapiehów i ich przeciwnikami, trwająca do klęski wojsk sapieżyńskich pod Olkiennikami (1700). Niebawem od północy nadeszły wojska szwedzkie, a póĽniej rosyjskie, prowadzące na terenie formalnie "neutralnej" Rzeczypospolitej walki podczas III wojny północnej (1700-21) Wielkie zniszczenia spowodował też pożar w 1 maja 1751 roku.

23 września 1784 r. do miasta przybył król Stanisław August, który wracając z Nieświeża, zwiedził miasto, ruiny zamku, sąd i archiwum grodzkie.

Podczas wojny w obronie konstytucji 3 Maja, na początku czerwca 1792 roku, Nowogródzkie zaatakowała 33-tysięczna armia carska Michała Kreczetnikowa. W połowie czerwca 1792 roku po porażce pod Mirem wojska polsko-litewskie, dowodzone nieudolnie przez zdrajcę, księcia Ludwika Wirtemberskiego wycofały się przez Nowogródek do Grodna. Jako ostatni żołnierze Rzeczypospolitej opuścili Nowogródek Tatarzy z korpusu jazdy generała Bielaka, uprzednio bohatersko broniący przed Rosjanami przeprawy nad Niemnem pod Stołpcami.

W 1795 roku Nowogródek został zagarnięty przez Rosję w III rozbiorze Rzeczypospolitej. Ziemie powiatu nowogródzkiego przyłączono początkowo do powiatu nieświeskiego, następnie słuckiego guberni mińskiej, następnie litewskiej (1796), grodzieńskiej (1801) i ponownie mińskiej (1843)

12 lutego 1799 r. w farze nowogrodzkiej ksiądz Antoni Postlett ochrzcił Adama Bernarda syna Mikołaja i Barbary z Majewskich Mickiewiczów, urodzonego 24 gudnia 1798 roku w pobliskim Zaosiu (choć niektóre Ľródła jako miejsce urodzenia poety podawały sam Nowogródek). W bocznej kaplicy kościoła znajduje się do dzisiaj uwieczniony przez Mickiewicza w inwokacji „Pana Tadeusza” cudowny obraz Matki Bożej Nowogródzkiej.

Podczas wielkiej wojny Napoleona z Rosją w 1812 roku, do Nowogrodka na krótko powróciły polskie wojska. Rozlokował się tutaj sztab księcia Hieronima Bonaparte wraz księciem Józefem Poniatowskim (przy ul. Grodzieńskiej), oraz generałem Janem Henrykiem Dąbrowskim (w Horodziłówce). W paĽdzierniku 1812 odwrót armii Napoleona spowodował ponowną okupację rosyjską trwającą ponad sto lat.

Miasto liczyło wtedy (1817) 1600 mieszkańców, w tym 45% Żydów, 35% Polaków i Białorusinów oraz 20% Tatarów. Posiadający własny meczet Nowogródek aż do II wojny światowej pozostał ważnym ośrodkiem dla Tatarów, którzy osiedlili się tutaj jeszcze za czasów wielkiego księcia Witolda.

Represje popowstaniowe wobec Polaków spowodowały m.in. likwidację (1868) niedawno powstałego (1858) gimnazjum i zastąpienie go (1868) szkołą czteroklasową. Na masową skalę zamieniano na cerkwie prawosławne zarekwirowane kościoły katolickiej i cerkwie zlikwidowanego przez carat Kościoła unickiego (grecko-katolickiego).

W końcu XIX w. liczył 12 tys.mieszkańców 8 tys.żydow 2,2 Polaków, 1,2 Tatarów oraz 0,5 tys. Białorusinów.Najważniejszym wydarzeniem gospodarczym pozostawał jarnark z 19 marca, na którym sprzedawano głównie konie i bydło.

Podczas I wojny światowej, 22 września 1915 roku Nowogródek został zajety przez oddziały 10 armii niemieckiej. Front rosyjsko-niemiecki przebiegał odtąd zaledwie 20 km na wschod od miasta - wzdłuż rzeki Serweczy. Nowy okupant, pomimo nałożenia wysokich podatków przyniósł zelżenie losu ludności polskiej. Niemcy zbudowali elektrownię oraz siecią kolejek wąskotorowych i linii telefonicznych. W całym powiecie zezwolono na założenie 14 polskich szkół.

Dom Mickiewicza został zajęty na kwaterę niemieckiego dowódcy XVII Rezerwowego Korpusu Armijnego, generał piechoty Reinharda von Scheffer-Boyadela. W związku z bliskością frontu do Nowogródka przyjeżdżali m.in. marszałek Paul von Hindenburg oraz król Ludwik bawarski.

Po zakończeniu dział wojennych i wybuchu rewolucji w Berlinie, armia niemiecka rozpoczęła wycofywanie się z kresów wschodnich. 27 grudnia 1918 r. kawaleria niemieckiej armii opuściła Nowogródek po zagarnięciu wysokiej kontrybucji.

Wieczorem do miasta weszli bolszewicy, witani owacyjnie przez część ludności żydowskiej i rosyjskiej. Początkowo - ze względu na skomne siły jakimi dysponowali (ok.150 żołnierzy) wydali jedynie odezwy o obowiazku składaniu broni pod rygorem kary śmierci, o rejestracji b. wojskowych armii rosyjskiej, wprowadzili obowiązkowe musztry dla wszystkich mężczyzn w wieku poborowym, z wyjątkiem komunistów. Gdy wzmocnili garnizon do 800 żołnierzy, rozpoczęli typowy dla swoich rządów terror policyjny, rewizje i aresztowania.

Od połowy marca 1919 r. w okolicach Nowogrodka zaczęły się pojawiać się oddziały Wojska Polskiego. 18 kwietnia 1919 r. o świcie żołnierze 2 Kowieńskiego Pułku strzelców majora Leona Łady-Zawistowskiego i dwa szwadrony 10 pułku ułanów wyzwolili Nowogródek. Front polsko-bolszewicki zatrzymał się na parę miesięcy wzdłuż linii dawnych okopów niemieckich nad rzekami Serwecz i Uszą.

Rankiem 19 lipca 1920 r. wynędzniali i zgłodniali, ale wciąz posuwający się naprzód bolszewicy znów okupowali Nowogrodek. Po zwyciestwie w bitwie warszawskiej i operacji niemeńskiej 1 paĽdziernika 1920 roku wojska polskie znowu odzyskały miasto. Były to oddziały 1 i 5 pułki legionów oraz 16 pułku piechoty oraz 3 baterii 1 pułku artylerii. legionów.

Władze cywilne ze starostą p. Józefem Jellinkiem na czele zjechały i zaczęły urzędowanie 3 listopada. Świetne tradycje Trybunału W. Ks. Litewskiego wskrzesił Sąd Okręgowy w Nowogródku, który tu 11 stycznia 1921 r. został otwarty, w gmachu mieszczącym dawniej rosyjską szkołę powiatową.

Nowogrodek został stolicą województwa, będąc najmniejszym miastem wojewódzkim II Rzeczypospolitej i faktycznie pozostając prowincjalnym miasteczkiem. Faktycznym centrum komunikacyjnym i gospodarczym Nowogródczyzny stały jednak Baranowicze. Pierwszym wojewodą nowogródzkim (1921-24) został p. Władysław Raczkiewicz, póĽniejszy (1939-1947) prezydent Rzeczypospolitej.

13 maja 1922 roku Nowogrodek gościł sędziwego syna Adama Mickiewicza - Władysława, a 30 paĽdziernika 1922 r. byłego Naczelnika Państwa marszałka Józefa Piłsudskiego, 1 listopada tego roku poświęcono odbudowaną farę. W kolejnych latach przebudowano dawną elektrownię na teatr miejski. Miasto gościło jeszcze Prezydentów Rzeczypospolitej: Stanisława Wojciechowskiego (25-27 maja 1924) oraz Ignacego Mościckiego (wrzesień 1929).

W około 10-tysięcznym Nowogródku dominowali Żydzi stanowiący 50% mieszkańców, Polaków było 25%, Białorusinów 20%, a Tatarzy i inni — 5% ludności.

11 września 1938 roku, po wyremontowaniu rodzinnego domu Mickiewicza, wcześniej spalonego (1881) i odbudowanego (1887) otwarto Muzeum Adama Mickiewicza. m.in. fotel poety, notatki i książki oraz akta sądowe ojca. Wszystko uległo zniszczeniu 22 czerwca 1941 r., podczas niemieckiego bombardowania. Rewaloryzację muzeum (1986-1989) wykonały polskie firmy Budimex i Białostocki Kombinat Budowlany, a sfinansowały władze białoruskie

Podczas II wojny światowej,po 17 września 1939 roku sowieckie bombowce początkowo zrzucaly nad miastem pisane kaleką polszczyzną ulotki, zapowiadające niedługie wyzwolenie "z pańskiego gniota" od dotychczasowych panów i ciemięzców.

6 lipca 1941 r. w Nowogródek został zajęty przez wojska niemieckie. Nowogródek znalazł się w granicach Generalbezirk Weiss-Ruthenien należącego do Komisariatu Rzeszy Ostland.

Dopiero za okupacji niemieckiej rozwinął się polski ruch oporu. W połowie grudnia 1943 roku z Okręgu Białostockiego wydzielono Okręd Nowogrodzki Armii Krajowej, (12 czerwca 1944 r., przed operacją "Ostra Brama" podporządkowany komendantowi Okręgu Wilno) Siedzibą władz Okręgu AK była Lida, gdzie rezydowali Delegaci Rządu RP na województwo nowogródzkie Jan Trzeciak "Aleksander" i Marian Jankowski "Habdank". Na NowogródczyĽnie działały - poza polskimi oddziałami Armii Krajowej sowieckie oddziały partyzanckie, oddziały Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej, Białoruska Narodowa Samopomoc, bataliony Białoruskiej Krajowej Obrony oraz współpracująca z Niemcami policja białoruska, powiązana częsciową z polską konspiracją.

Dzialalność partyzancka była pretekstem dla niemieckiej akcji pacyfikacyjnej "Herman" od 13 lipca do 8 sierpnia 1943 r., wokół Puszczy Nalibockiej. Spalono wówcas wioski Pohorełka i Zalesie. W nocy z 17 na 18 lipca 1943 gestapo z Baranowicz dokonało w Nowogródku aresztowań ok. 120 Polaków.

31 lipca 1943 r. wieczorem Gestapo aresztowało jedenaście sióstr nazaretanek. Siostry sprowadzone do Nowogródka przez biskupa Zygmunta Łozńskiego (1929) założyły w mieście szkołę powszechną (1931). Podczas wojny ich kapelanem sióstr był (1939-1943) niezwykle zasłużony ksiądz Aleksander Zienkiewicz, rektor kościoła farnego w Nowogródku, od 1942 r. dziekan nowogródzki i wikariusz generalny północnej części diecezji pińskiej

Następnego dnia - w niedzielę 1 sierpnia 1943 r., Niemcy rozstrzelali wszystkie zakonnice w lesie 5 km od Nowogródka. Ich szczątki zostały 19 marca 1945 r. ekshumowane i przeniesione do wspólnej mogiły przy nowogródzkiej farze. 5 marca 2000 roku zostały beatyfikowane przez Ojca Świętego Jana Pawła II.

Latem 1944 roku oddziały Nowogrodzkiego Podokręgu AK uczetniczyła w operacji "Ostra Brama", walcząc wraz z armią sowiecką o oswobodzenie z rąk niemieckich Wilna. Niedawni sojusznicy okazali się wnet nowymi okupantami, mordującymi Polaków, tak jak Niemcy. 21 sierpnia 1944 roku w Surkontach na skraju Puszczy Bersztowskiej zginął w wlace z sowieckimi oddzialami NKWD dowódca noworódzkiego Podokręgu AK, ppłk maciej Kalenkieiwcz "Kotwicz".

Po zakończeniu powtórnej okupacji sowieckiej (1944-91) Nowogrodek jst miastem rejonowym obwodu grodzieńskiego niepodległej Białorusi, liczy 30 tys. mieszkańców. W mieście funkcjonuje Dom Polski, prowadzony przez Zofię Boradyn.


Wydrukuj stronę


Józef Żmigrodzki, Nowogródek i okolice, 1930 Wojciech Boradyn, Historia Nowogródka http://www.nowogrodczyzna.com/Historia_Nowogrodka.htm http://www.stankiewicz.e.pl/index.php?kat=8&sub=